Wat knotten eigenlijk is
Knotten betekent dat je alle takken van een boom steeds opnieuw terugzaagt tot hetzelfde punt boven op een korte stam. Wilgen (Salix) verdragen dat beter dan bijna elke andere boom. Na een paar keer knotten vormt zich op die plek een verdikte, knobbelige kop vol slapende knoppen. Elk voorjaar schieten daar lange, rechte twijgen uit.
Een knotwilg is in Nederland en Vlaanderen zo gewoon dat we vergeten hoe slim het systeem is. Je houdt een snelgroeiende, grote boom klein genoeg voor een tuin, een slootkant of een oprit. En je krijgt er elke paar jaar een stapel wilgentenen bij voor steunstokken, vlechtwerk en stekken.
Maar er zit een addertje onder het gras, en dat staat in de titel. De takken die na het knotten uitlopen, zitten maar los vast in het zachte weefsel rond de oude zaagwonden. Ze zijn niet in de stam vergroeid zoals een gewone tak. Laat je ze tien of vijftien jaar staan, dan worden ze dik en zwaar en trekken ze allemaal vanuit één punt naar buiten. Uiteindelijk scheurt er een af, die de kop openrijt. Dan loopt er water in een stam die vaak al hol is. Verwaarloosde knotwilgen zijn de bomen die je na een storm in tweeën ziet liggen.
Knotten is dus een verplichting. Wie ermee begint, moet om de paar jaar terugkomen, zolang de boom leeft.
Drie knotwilgen staan kaal in de wei voor een stenen muur — AI-illustratie
Wanneer knotten: blad eraf, vóór de vogels
Het venster loopt van november, zodra het blad gevallen is, tot half maart. Dan is de wilg in rust. De reserves zitten in stam en wortels, er stijgt geen sap dat uit de wonden kan lopen, en je ziet de takken goed.
Het einde van dat venster is net zo belangrijk als het begin. Vanaf half maart beginnen vogels te nestelen, en een knotwilgkop is daar een geliefde plek voor. Het verstoren van een bewoond nest is in Nederland verboden. Zorg dus dat je klaar bent voor het broedseizoen begint, en kijk eerst goed in de kop als je laat in het seizoen aan de slag gaat.
Knot niet bij strenge vorst. Bevroren hout is bros en scheurt eerder dan dat het netjes zaagt, en een rafelige wond heelt langzaam.
Hoe vaak: om de één tot vijf jaar
Hoe vaak je knot, hangt af van wat je van de boom wilt:
- Elk jaar of om het jaar bij wilgen met gekleurde twijgen, zoals Salix alba ‘Britzensis’ met oranjerode bast of de dottergele S. alba var. vitellina. Het jongste hout heeft de felste kleur, dus vaak knotten geeft het mooiste winterbeeld. Het is hetzelfde idee als kornoelje snoeien voor de wintertakken, alleen dan op een stam.
- Om de drie tot vijf jaar voor een klassieke knotwilg van schietwilg (S. alba) of kraakwilg (S. fragilis). Dat is het traditionele ritme. De takken zijn dan nog dun genoeg voor een handzaag en nog niet zo zwaar dat ze de kop belasten.
- Liefst nooit langer dan een jaar of acht. Daarna worden de takken te dik om netjes te zagen en neemt het risico op uitscheuren snel toe.
Noteer het jaartal in je agenda of in de Cresco-app als je klaar bent. Een klus die je maar eens in de vier winters doet, vergeet je makkelijk.
Een pas geknotte wilg in de winter, alle takken net boven de knot afgezaagd — AI-illustratie
De zaagsnede: net boven de knot
Bij een knotwilg die op ritme gehouden wordt, is het werk eenvoudig: alle takken gaan eraf.
- Werk van buiten naar binnen. Begin met de langste, zwaarste takken, zodat je overzicht houdt en er niets op de kop valt.
- Zaag elke tak 2 tot 5 cm boven de knot af, niet gelijk met de knot. In dat verdikte weefsel zitten de slapende knoppen voor de nieuwe twijgen. Zaag je erin, dan haal je die weg, en daarmee ook de beste bescherming van de boom tegen rot.
- Zaag een beetje schuin, zodat regenwater eraf loopt en niet op de stomp blijft staan.
- Bij takken dikker dan je pols zaag je in drie stappen, zodat de bast niet langs de stam afscheurt. Eerst een ondersnede op zo’n 30 cm, dan een bovensnede iets verder naar buiten waarmee het gewicht eraf valt, en dan pas de laatste snede boven de knot.
Met een scherpe snoeizaag kom je bij drie tot vijf jaar oud hout een heel eind. Gebruik geen kettingzaag vanaf een ladder. Zit de kop boven hoofdhoogte of zijn de takken dikker dan een centimeter of 15, laat het dan aan een hovenier of boomverzorger over.
Smeer de wonden niet in. Een wilg sluit zijn wonden zelf af, en wondbalsem houdt alleen vocht tegen het hout vast.
Een achterstallige knotwilg: in etappes
Heb je een wilg overgenomen die al tien jaar of langer niet geknot is? Haal dan niet alles in één winter weg. Een boom die ineens zijn hele kroon kwijt is, heeft niets meer om de wortels te voeden, en vooral oude knotwilgen lopen dan soms niet meer uit.
Verdeel het werk liever over twee of drie winters. Haal het eerste jaar ongeveer een derde tot de helft van de takken weg: de zwaarste en de takken die het verst naar buiten hangen. Veel knotters laten bewust één of twee dunnere takken staan als ‘trekker’, die de sapstroom op gang houdt. De rest volgt de winter erna, als de eerste wonden zijn uitgelopen.
Reken erop dat bij een heel oude boom een paar stompen niet meer uitlopen. Dat is normaal. Zolang het grootste deel van de kop uitloopt, komt hij er weer bovenop.
Een wilgenstek in natte aarde, met volwassen knotwilgen op de achtergrond — AI-illustratie
Zelf een knotwilg beginnen
De traditionele manier is verrassend simpel: je zet een poot. Steek in de winter een rechte, vers gezaagde wilgentak van ongeveer 2 tot 2,5 meter lang en 5 tot 8 cm dik zo’n 50 cm diep in vochtige grond. Wilgen wortelen zo makkelijk dat de meeste van deze pootwilgen aanslaan.
Laat de poot een paar jaar vrij uitgroeien tot de stam dik genoeg is om een kop te dragen. Zaag dan in de winter alle nieuwe scheuten terug tot net boven de top van de poot, op de hoogte waar je de kop wilt hebben. Knot daarna volgens het ritme hierboven. Na drie of vier keer begint de knot zich te vormen.
Een jonge wilg die al in je tuin staat, kun je op dezelfde manier tot knotwilg maken. Kies een hoogte, meestal tussen 1,8 en 2,5 meter, en zaag alle takken daarop terug zodra de stam minstens zo dik is als je arm.
Gooi de tenen niet weg
Na een middag knotten heb je een flinke stapel rechte, buigzame takken. Bijna alles daarvan is bruikbaar:
- Stekken. Wilg is de makkelijkste houtige stek die er bestaat. Steek een potlooddikke tak van 20 tot 30 cm in de grond en in het voorjaar heeft hij wortels. Hoe dat werkt, lees je in de gids voor houtige stekken.
- Steunstokken. Dunne tenen zijn ideaal voor een tipi voor lathyrus of als steun voor slappe vaste planten.
- Vlechten. Eén- en tweejarige tenen buigen makkelijk voor een borderrand, een vlechtschermpje of een levend wilgenscherm.
Leg ook een paar dikkere stammen in een rustig hoekje. Oude knotwilgen zijn echte natuurhotspots: in holle koppen schuilen kevers, vleermuizen en zelfs de steenuil, die in Nederland graag in knotwilgen broedt. Een stapel dood hout doet hetzelfde in het klein. Wil je hulp of gereedschap, kijk dan of er een vrijwillige knotgroep bij jou in de buurt actief is: in veel regio’s organiseert de lokale natuur- of landschapsvereniging in de winter knotdagen.
Niet alleen wilgen
Dezelfde techniek werkt bij andere bomen die uit oud hout uitlopen: linde, plataan, trompetboom (Catalpa), Anna Paulownaboom (Paulownia, hard teruggezet voor enorme bladeren) en moerbei. Het principe blijft hetzelfde. Knot in de rusttijd, blijf net boven de knot en houd een vast ritme aan, want elke knotboom rekent erop dat je terugkomt.