De gewone hazelaar (Corylus avellana) is een van de weinige struiken die beter wordt naarmate je hem harder aanpakt. Zaag alle takken af tot een paar centimeter boven de grond en hij reageert met een fontein van rechte, frisse scheuten, vaak al een meter of meer in de eerste zomer. Boeren en bosbeheerders doen dat al eeuwen: het heet afzetten, en de struik wordt zo hakhout. Eén hazelaar die je zo beheert, levert je de rest van je leven plantensteunen, staken en vlechttenen op.
Het enige waar je op moet letten is het moment. Daar is één periode voor, en die begint nu.
Waarom van november tot februari
Een hazelaar zet je af in de rustperiode: als het blad gevallen is en voordat de sapstroom in het voorjaar op gang komt. In de praktijk is dat van november tot eind februari.
Om drie redenen is de vroege winter het beste deel van die periode:
- Je ziet de opbouw. Zonder blad zie je elke tak, hoe dik hij is en waar hij uit de stoof komt (de lage, knobbelige voet waar de takken uit groeien).
- De katjes zijn nog dicht. De katjes zitten er al, maar klein, stevig en groen. Eind januari of in februari gaan ze open en geven ze stuifmeel. Zaag je daarvoor, dan verlies je nog niets. Zaag je daarna, dan haal je het eerste voedsel van het jaar weg voor vroege hommels.
- Er wordt nog niet gebroed. Een dichte hazelaar is een geliefde nestplek. Vanaf maart loop je het risico een nest te verstoren, en dat is in Nederland en België verboden. Als je het werk in november of december doet, zit je daar ruim vandaan.
De stoof zelf kan elk moment in de rustperiode aan. Afzetten in de groei, eind voorjaar of in de zomer, verzwakt hem en geeft slappe nieuwe scheuten die voor de volgende winter niet afharden.
Hazelaartakken van verschillende leeftijd, gebruikt als tuinconstructies — AI-illustratie
Hoe vaak je afzet
Hoe lang je de takken laat staan, hangt af van wat je ermee wilt:
| Cyclus | Dikte | Waarvoor |
|---|---|---|
| 1–2 jaar | Dun, twijgig, vertakt | Rijshout en steun voor slappe vaste planten |
| 2–4 jaar | Duimdik, recht, buigzaam | Vlechtwerk, tipi’s, schermen, bindtenen |
| 5–7 jaar | Polsdik, 3 m of langer | Lange staken, palen, rustieke constructies |
| 7–10 jaar | Dik en zwaar | Brandhout, zware palen (de klassieke hakhoutcyclus) |
In een tuin hoef je zelden de hele struik in één keer af te zetten. Een overzichtelijke manier om één hazelaar te beheren: zaag elke winter een derde van de takken weg, steeds de oudste en dikste. Zo blijft de struik even groot, heb je elk jaar nieuw materiaal en draagt twee derde van de plant nog katjes en wat noten. Zet je de hele stoof in één keer af, dan zie je een paar jaar weinig katjes en geen noten, want een hazelaar bloeit op hout dat minstens een jaar oud is.
Heb je een hazelaarhaag of meerdere struiken, wissel dan af: elk jaar één struik of één stuk haag, om de beurt.
Zo zaag je af
Je hebt een scherpe snoeizaag en een takkenschaar nodig. Een snoeischaar is alleen geschikt voor de dunste twijgen, en een gerafelde, geplette snede heelt slecht.
- Haal eerst het kleine spul weg. Knip de dunne zijscheuten en het dode hout rond de voet weg, zodat je elke tak goed kunt bereiken.
- Zaag laag. Zaag elke gekozen tak af op 5 à 10 cm boven de stoof. Laat geen lange stompen staan: de nieuwe scheuten komen uit de voet, en een hoge stomp sterft af en gaat rotten.
- Zaag schuin. Laat elke snede schuin naar buiten aflopen, van het midden van de stoof af. Regenwater loopt dan weg in plaats van op de stomp te blijven staan, en de stoof blijft tientallen jaren gezond.
- Zaag dikke takken eerst van onderen in. Is een tak dikker dan een bezemsteel, zaag dan eerst een stukje aan de onderkant in en zaag hem daarna van bovenaf door. Zo scheurt het gewicht geen reep schors van de stoof als de tak valt.
- Werk van buiten naar binnen als je de hele struik afzet. Als de buitenste takken weg zijn, heb je ruimte om in het midden te zagen.
Smeer de wonden niet in. Een schone, schuine snede sluit zichzelf af, en wondafdekmiddel houdt alleen vocht vast.
Kippengaas beschermt de jonge uitloop van de afgezette hazelaar — AI-illustratie
Bescherm de nieuwe scheuten
De scheuten die in april uit de stoof komen, zijn zacht, sappig en precies op de hoogte van reeën en konijnen. Buiten de bebouwde kom is vraat de belangrijkste reden dat een afgezette hazelaar het niet redt.
Zitten er reeën of konijnen in de buurt, leg dan de twijgen losjes over de stoof of zet er een ring kippengaas omheen tot de scheuten boven vraathoogte uitkomen. In een gewone stadstuin kun je dit meestal overslaan.
Een dun laagje compost of bladaarde over de wortels in de late winter helpt de stoof om krachtig uit te lopen, vooral op droge grond.
Wat je met de takken doet
Dit is waar afzetten echt de moeite waard wordt. Sorteer de takken meteen tijdens het zagen, nu je nog ziet wat wat is:
- Rijshout. De twijgige, waaiervormige toppen zijn ideaal als steun voor lathyrus, of om in april in de border te steken, zodat slappe vaste planten erdoorheen groeien. Leg ze plat en zet er iets zwaars op, dan drogen ze als een platte waaier in plaats van krom te trekken.
- Tipi’s en klimsteunen. Rechte takken van twee tot drie meter maken een stevige tipi voor lathyrus, clematis of eenjarige klimmers. Verse hazelaartakken gaan buiten meestal twee à drie seizoenen mee.
- Vlechtwerk. Dunne, verse tenen buigen makkelijk voor een borderrand, een laag gevlochten hekje of een plantenkoepel. Gebruik ze binnen een paar weken, voordat ze uitdrogen en stug worden.
- Palen. Dikke takken gebruik je als boompaal voor een jonge boom of als frame voor een takkenril.
- Natuur. Leg wat overblijft in een rustig hoekje als takkenhoop of takkenril. Kevers, egels en winterkoninkjes trekken erin.
Anders dan wilg gaat hazelaar niet wortelen als je een tak in de grond steekt, dus je plantensteunen gaan niet uitlopen. Wil je wel gratis struiken uit snoeihout, lees dan hoe je houtige stekken maakt.
Een oude, verwaarloosde hazelaar afzetten
Een hazelaar die vijftien of twintig jaar niet is afgezet, noemen bosbeheerders doorgeschoten. De takken zijn dik, het midden is donker en kaal, en de struik hangt soms scheef of scheurt uit.
Hazelaar is vergevingsgezind en de meeste oude stoven lopen opnieuw uit als je ze laag afzet. Heel oude soms niet, dus bij een struik die je dierbaar is, kun je het werk beter over twee of drie winters spreiden. Haal eerst de zwaarste en scheefste takken weg, zodat er licht bij de voet komt. Zaag de rest weg als de eerste zaagwonden uitlopen. Het principe is hetzelfde als bij een verwilderde haag in stappen verjongen.
Niet elke hazelaar moet je afzetten
Afzetten past bij de gewone hazelaar en bij de roodbladige Corylus maxima ‘Purpurea’, die op jonge, afgezette takken het grootste en donkerste blad maakt.
Bij geënte vormen werkt het niet. Een kronkelhazelaar die je tot de grond afzet, loopt uit vanaf de onderstam, en dan krijg je alleen gewone, rechte hazelaar terug. En kweek je hazelnoten voor de oogst, snoei de struik dan als een kleine boom met een open kroon, want afgezette takken dragen pas na een paar jaar noten.
Net als een knotwilg rekent een afgezette hazelaar erop dat je terugkomt. Als je eenmaal in het ritme zit, is het elk jaar een uurtje werk, en een stoof die zo beheerd wordt, kan langer meegaan dan degene die hem plantte.
Wil je een seintje als het tijd is om je hazelaar af te zetten? Voeg hem toe in Cresco, dan krijg je een herinnering op basis van het weer bij jou in de buurt.